Հանճարեղության մասին խոսելիս, ինչպես նաև այն բացահայտելու և դրսևորելու հնարավորության մասին, կարևոր է ճշգրիտ սահմանել, թե ինչ է թաքնված այս բազմաշերտ հասկացության հետևում։ Դա նման է ադամանդ ուսումնասիրելուն. նրա իրական փայլը տեսնելու համար նախ պետք է մաքրել այն առասպելների ու կարծրատիպերի շերտերից։
Երկար ժամանակ գոյություն ունեին հանճարեղության բնույթի վերաբերյալ կայուն պատկերացումներ, որոնք ձևավորում էին այս երևույթի ըմբռնումը։
Տարածված կարծիք կա, որ հանճարեղությունն արդեն մանկության տարիներին վառ կերպով դրսևորվում է երեխայի հետաքրքրությունների և կարողությունների միջոցով, և այն անհնար է աննկատ թողնել։
Սակայն պատմությունը բազմաթիվ օրինակներ ունի, երբ նշանավոր անհատները մանկության տարիներին բացառիկ կարողություններ չեն դրսևորել։ Շատ հանճարներ վաղ տարիներին ուսման մեջ չեն փայլել, հետ են մնացել ուսումնական ծրագրի յուրացմամբ կամ նույնիսկ մերժել են այն բնագավառները, որոնցում ավելի ուշ կատարել են իրենց մեծագույն հայտնագործությունները։
Բացի այդ, կարևոր է տարբերակել տաղանդը և հանճարեղությունը։ Տաղանդը միջին մակարդակը զգալիորեն գերազանցող կարողությունների ամբողջություն է, որոնք հաճախ դրսևորվում են դեռ վաղ տարիքից։ Հանճարեղությունը պարզապես հատուկ բանականություն չէ, այլ խորքային մտածողության, ստեղծագործականության և աշխարհն ընկալելու յուրատիպ ձևի եզակի միաձուլում, որն ունի շրջապատող իրականությունը փոխակերպելու ուժ։
Այն աշխարհում, որտեղ յուրաքանչյուր ծնող երազում է մեծացնել հրաշամանուկի, կարևոր է հասկանալ վաղ դրսևորվող ունակությունների և իրական հանճարեղության միջև եղած տարբերությունը։
Հաճախ վունդերկինդներին՝ այն երեխաներին, որոնք վաղ տարիքում ցուցաբերում են բացառիկ մտավոր կամ ստեղծագործական ունակություններ և ունեն բարձր IQ, սխալմամբ համարում են հանճարներ՝ նրանց վաղ հաջողությունները դիտելով որպես հանճարեղության դրսևորում։
Սակայն նրանց վաղ ձեռքբերումները ավելի շուտ արագացված զարգացման արդյունք են, քան հանճարեղության դրսևորում։
Վաղ տարիքից վունդերկինդները ցուցաբերում են ունակություններ, որոնք զգալիորեն գերազանցում են իրենց տարիքի համար բնորոշ մակարդակը։ Նրանք ավելի արագ են զարգանում մտավոր առումով, ավելի շուտ ավարտում դպրոցը և սկսում հաճախել համալսարան՝ միևնույն ժամանակ հուզական և սոցիալական առումով դեռևս մնալով երեխաներ։
Մանկության շրջանում օժտվածությունը հաճախ ստեղծում է ապագա հանճարեղ ուղու պատրանք, սակայն իրականությունը հաճախ այլ կերպ է դասավորվում։ Փորձը ցույց է տալիս, որ վունդերկինդներից միայն եզակիներն են պահպանում իրենց բացառիկությունը հասուն տարիքում։
Տարիքի հետ վունդերկինդների մեծամասնությունը աստիճանաբար հավասարվում է իրենց հասակակիցներին՝ թե՛ ունակությունների, թե՛ մտավոր զարգացման մակարդակով։ Նրանց առանձնահատուկ հմտությունները, որոնք մանկության տարիներին բացառիկ էին թվում, ժամանակի ընթացքում դադարում են առանձնանալ մյուսների ֆոնին։ Այո՛, նրանք վաղ տարիներին ավելի արագ են զարգանում, սակայն հասուն տարիքում նրանց կարողությունները հասնում են միջին մակարդակի, և նախկին առավելություններն արդեն այդքան նկատելի չեն լինում։
Բացի այդ, հասարակության կողմից գործադրվող մեծ ճնշումն ու շրջապատի չափազանց բարձր սպասումները հաճախ հանգեցնում են նրան, որ նման երեխաներից շատերը արագ «սպառվում» են, կորցնում են հետագա զարգացման հանդեպ հետաքրքրությունը և արդյունքում ապրում են սովորական կյանքով։
Արդյունքում նախկին վունդերկինդների մեծամասնությունը զբաղեցնում է սովորական պաշտոններ կամ դառնում է համեմատաբար հաջողակ մարդ, սակայն ոչ հանճար, ինչպես նրանցից ակնկալվում էր մանկության տարիներին։
Ի տարբերություն վունդերկինդների՝ հանճարեղությունը պարզապես այն ունակությունների արագացված զարգացումը չէ, որոնք ժամանակի ընթացքում միևնույն է կդրսևորվեին։ Հանճարեղությունը որակապես այլ մակարդակի ներուժ է, որը մեկ անգամ բացահայտվելուց հետո այլևս չի անհետանում։
Պատմական օրինակները ցույց են տալիս, որ հանճարեղությունը կարող է դրսևորվել ինչպես վաղ տարիքում (օրինակ՝ Մոցարտի դեպքում, իր հոր կողմից ընտրված կրթական ճիշտ մոտեցման շնորհիվ), այնպես էլ շատ ավելի ուշ (ինչպես Էյնշտեյնի դեպքում, որը իր ներուժը բացահայտեց 20 տարեկանից հետո)։ Սա ցույց է տալիս, որ հանճարեղությունը պարզապես վաղ դրսևորվող ունակություններ կամ բարձր ինտելեկտ չէ։ Դա այլ կերպ մտածելու, նորը ստեղծելու և աշխարհը փոխելու կարողությունն է։ Այն կարող է բացահայտվել ցանկացած տարիքում, սակայն մեկ անգամ դրսևորվելուց հետո մարդու հետ մնում է ընդմիշտ։
Երկար ժամանակ համարվում էր, որ ինտելեկտի գործակիցը (IQ) հանճարեղության հիմնական ցուցանիշն է․ որքան բարձր է IQ-ի մակարդակը, այնքան մեծ է հավանականությունը, որ մարդը հանճար է։ Սակայն գիտական հետազոտությունները համոզիչ կերպով ապացուցում են այս կարծրատիպի անհիմն լինելը։
Հոգեբանության պատմության ամենահայտնի երկայնական հետազոտություններից մեկը՝ Լյուիս Թերմանի «Հանճարի գենետիկական ուսումնասիրություններ» (Genetic Studies of Genius) հետազոտությունը, որը սկսվել է 1921 թվականին և շարունակվում է մինչ օրս, ակնառու կերպով ցույց է տալիս, որ բարձր IQ-ն ամենևին էլ հանճարեղության հոմանիշ չէ։
Դիտարկելով 135 և ավելի բարձր IQ ունեցող 1528 երեխաների կյանքի ուղիները՝ հետազոտողները պարզել են, որ նրանցից միայն եզակիներն են հասել իսկապես հեղափոխական արդյունքների, իսկ Նոբելյան մրցանակակիրներ նրանց թվում ընդհանրապես չեն եղել։
Մասնակիցների մեծ մասը դարձել է հաջողակ մասնագետ՝ բժիշկներ, իրավաբաններ, ինժեներներ, սակայն նրանց ձեռքբերումներն ավելի շուտ սպասելի էին, քան բեկումնային։ Մասնակիցների զգալի մասն էլ բախվել է կյանքի լուրջ դժվարությունների։
Սակայն առավել ցուցադրական փաստն այլ է․ երկու տղաներ, որոնց Թերմանը բացառել էր՝ համարելով ոչ բավարար օժտված, հետագայում դարձան Նոբելյան մրցանակակիրներ։ Նրանց թվում էին Ուիլյամ Շոկլին՝ տրանզիստորի ստեղծողներից մեկը, և Լուիս Ալվարեսը, որը նշանակալի ներդրում է ունեցել տարրական մասնիկների ֆիզիկայի զարգացման մեջ։
Այսպիսով, հետազոտողները, առաջնորդվելով ինտելեկտի մակարդակի ընդամենը մեկ ցուցանիշով, ոչ միայն չկարողացան տեսնել հանճարեղությունը հետազոտվող խմբի ներսում, այլև հենց սկզբում բացառեցին ապագա հանճարներին։
Այս դեպքը ցույց է տալիս, որ երեխայի անհատական ներուժը հասկանալու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել ճանաչողական և ոչ ճանաչողական բնութագրերի ավելի լայն համախումբը։
Սակայն ժամանակակից գիտական տվյալները, ինչպես նաև World of Geniuses-ի մասնագետների մշակած մոտեցումները, թույլ են տալիս մեծ վստահությամբ ասել, որ յուրաքանչյուր երեխա ծնված օրվանից ունի յուրահատուկ ներուժ, որը կարող է բացահայտվել ճիշտ մոտեցման և զարգանալու անկեղծ ցանկության դեպքում։
Յուրաքանչյուր երեխա պոտենցիալ հանճար է։
